İ'rab (الْإِعْرَاب), bir kelimenin cümledeki görevine göre son harekesinin değişmesidir. Türkçede bu işi -i, -e, -de gibi ekler yapar; Arapçada ise ismin son harfi farklı hareke alır. Üç hâl vardır: merfu (ref), mansub (nasb) ve mecrur (cer).
Üç hâl
| Hâl | Alamet | Başlıca görevler |
|---|---|---|
| مَرْفُوعmerfû' | بُ damme بٌ tenvin damme | fail (özne), mübteda, haber |
| مَنْصُوبmansûb | بَ fetha بً tenvin fetha | mef'ûl bih (nesne), inne'nin ismi, kâne'nin haberi |
| مَجْرُورmecrûr | بِ kesre بٍ tenvin kesre | harf-i cerden sonra gelen isim, mudafun ileyh |
Aynı kelime, üç hâlde
جَاءَ الطَّالِبُcâe't-tâlibuÖğrenci geldi. (fail → merfu)
رَأَيْتُ الطَّالِبَraeytü't-tâlibaÖğrenciyi gördüm. (mef'ûl → mansub)
سَلَّمْتُ عَلَى الطَّالِبِsellemtü ale't-tâlibiÖğrenciye selam verdim. (harf-i cerden sonra → mecrur)
Belirsiz (nekira) isimde aynı değişim tenvinle görülür: طَالِبٌ – طَالِبًا – طَالِبٍ. Mansub tenvinde genellikle bir elif eklenir (طَالِبًا); ة ile biten kelimelerde eklenmez (مَدْرَسَةً).
Bir cümleyi çözümlemek
كَتَبَ الطَّالِبُ الدَّرْسَ فِي الْبَيْتِketebe't-tâlibü'd-dersa fî'l-beytiÖğrenci dersi evde yazdı.
- الطَّالِبُ — fail, merfu (damme)
- الدَّرْسَ — mef'ûl bih, mansub (fetha)
- الْبَيْتِ — harf-i cerden sonra, mecrur (kesre)
Asıl alametler ve yerine geçenler
Damme, fetha ve kesre asıl alametlerdir. Bazı isim türleri bunların yerine başka alametler alır:
| İsim türü | Merfu | Mansub | Mecrur |
|---|---|---|---|
| Müfret ve kırık çoğul | كِتَابٌ (damme) | كِتَابًا (fetha) | كِتَابٍ (kesre) |
| Müzekker sâlim çoğul | مُسْلِمُونَ | مُسْلِمِينَ | مُسْلِمِينَ |
| Müennes sâlim çoğul | مُسْلِمَاتٌ (damme) | مُسْلِمَاتٍ (kesre) | مُسْلِمَاتٍ (kesre) |
| İkil (müsenna) | كِتَابَانِ | كِتَابَيْنِ | كِتَابَيْنِ |
| Esma-i hamse | أَبُوكَ (vav) | أَبَاكَ (elif) | أَبِيكَ (yâ) |
| Gayr-i munsarif | مَسَاجِدُ (damme) | مَسَاجِدَ (fetha) | مَسَاجِدَ (fetha) |
Ayrıntılar için: çoğul türleri, tesniye, esma-i hamse, gayr-i munsarif.
Pratik yol: Önce kelimenin cümledeki görevini bulun (özne mi, nesne mi, edattan sonra mı?), sonra o göreve uygun alameti yazın. İsim cümlesinin iki ana parçası olan mübteda ve haber merfudur; inne ve kâne bu düzeni değiştirir.
Fiiller de i'rab alır; muzari fiilin üç hâli için muzari fiilin hâlleri konusuna bakın.