Esma-i hamse (الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ, "beş isim"), i'rabını hareke yerine harflerle gösteren beş isimdir: أَبٌ (baba), أَخٌ (erkek kardeş), حَمٌ (kayınpeder / eşin akrabası), فَمٌ (ağız) ve ذُو (sahip).
Üç hâl, üç harf
| Hâl | Alamet | Örnek | Anlamı |
|---|---|---|---|
| Merfu | vav و | جَاءَ أَبُو مُحَمَّدٍcâe ebû Muhammedin | Muhammed'in babası geldi. |
| Mansub | elif ا | رَأَيْتُ أَبَا مُحَمَّدٍraeytü ebâ Muhammedin | Muhammed'in babasını gördüm. |
| Mecrur | yâ ي | سَلَّمْتُ عَلَى أَبِي مُحَمَّدٍsellemtü alâ ebî Muhammedin | Muhammed'in babasına selam verdim. |
Beş ismin üç hâli
| İsim | Merfu | Mansub | Mecrur |
|---|---|---|---|
| baba | أَبُوكَ | أَبَاكَ | أَبِيكَ |
| erkek kardeş | أَخُوكَ | أَخَاكَ | أَخِيكَ |
| ağız | فُوكَ | فَاكَ | فِيكَ |
| sahip | ذُو عِلْمٍ | ذَا عِلْمٍ | ذِي عِلْمٍ |
Bu kural ne zaman geçerli?
- İsim mudaf olmalı: tek başına gelirse normal hareke alır (أَبٌ, أَبًا, أَبٍ).
- Mudafun ileyh "ben" zamiri (ـِي) olmamalı: أَبِي (babam) her hâlde aynı kalır, çünkü ي öncesi kesre gerektirir.
- İsim tekil olmalı; ikil ve çoğul olursa normal ikil/çoğul kuralları uygulanır.
هَذَا أَبِيhâzâ ebîBu benim babam. (merfu ama harf değişmez)
هَذَا أَبُوكَhâzâ ebûkeBu senin baban.
ذُو — "sahip, …lı"
ذُو her zaman mudaf olur; arkasından gelen isim mecrurdur. Nitelenen ismin cinsiyet ve sayısına göre dört biçimi vardır:
| Müzekker | Müennes | |
|---|---|---|
| Tekil | ذُو | ذَاتُ |
| Çoğul | ذَوُو | ذَوَاتُ |
طَالِبٌ ذُو خُلُقٍtâlibun zû hulukinahlaklı bir öğrenci
طَالِبَةٌ ذَاتُ خُلُقٍtâlibetun zâtü hulukinahlaklı bir kız öğrenci
رَأَيْتُ رَجُلًا ذَا عِلْمٍraeytü raculen zâ ilminİlim sahibi bir adam gördüm. (mansub: ذَا)
Genel i'rab düzeni için i'rab, mudaf–mudafun ileyh ilişkisi için izafet konusuna bakın.